Næringskjede - Næringsnett - Matvaresituasjonen i verda - Opphoping av skadelege stoff i næringskjedene - DDT - PCB

Læremål 2b: Eleven skal kunne gjere reie for kva næringskjeder og næringsnett er, for avhengighetsforhald i eit økosystem, og for stofftransport og energistrøm i næringskjeder. Dei skal kjenne til kva praktiske verknadar dette kan tenkjast å ha for matvaresituasjonen i verda og for opphoping av skadelege stoff i næringskjedene.

Næringskjede: (opp igjen)

Ei næringskjede viser kven som et kven i naturens ville verden, og korleis energi og stoff går frå ein organisme til ein annan. Næringskjeda byrjar alltid med produsent (ein som gjennomfører fotosyntese). Som i dette tilfellet er rosa.

I kvar overføring av energi frå eitt ledd til eit anna, forsvinn om lag 90% av energien(maten) som bl.a.varme.

Avhengighetsforhald: Nokre individ er avhengig av ei spesiell næringskjede som berre finnes i spesielle område. Til dømes koalabjørnen et berre eukalyptusblad.

Næringsnett: (opp igjen)

Bladlus syg ikkje berre plantesafta frå roseblad, men den syg og plantesafta frå andre planter, til dømes gras, brennenesle, selje osv. Marihøna lever hovudsakleg av bladlus, men den lever òg av grangallelus og skjoldlus på gran og furu.

Eit næringsnett er ulike planter og dyr som er veva saman i eit komplisert nett. Dyr i eit næringsnett kan grovt delast inn i tre nivå; planteetarar (herbivorar) er dyr som lever av friske planter. Desse vert ofte kalla 1. konsumentar eller 1. forbrukarar.

Gruppe 2 er kjøttetande(karnivorar). Desse er dyr som lever av andre dyr eller tar næring frå levande dyr. Desse vert delt inn i 2. konsumentar, 3. konsumentar, 4. konsumentar osv.

Den tredje gruppa er dei(saprofage) som et døde planter og dyr. Desse vert saman med sopp og bakteriar kalla nedbrytarar.

Matvaresituasjonen i verda: (opp igjen)

I Kina fann dei ut at dersom dei brukte marka til å dyrke grønsaker og frukt kunne dei få meir mat (energi) til kvart menneske, enn dersom dei til dømes hadde drevet med kyr. For dersom dei til dømes hadde nytta marka til dyrefor, ville kinesarane berre fått om lag 10% av ressursane sine. Grunnen til dette er at for kvar ledd i næringskjeda forsvinn 90% av energien i maten som t.d. varmeenergi (som forklart i næringskjeda ovanfor). Derfor fann dei ut at ved å dyrke grønsaker i staden for, kunne dei få meir ut av jorda noko som betydde meir mat som kunne metta fleire menneske enn kyrne kunne. Ris er jo den viktigaste næringskjelda til kinesarane. Nett som potetene for oss nordmenn!

Opphoping av skadelege stoff i næringskjedene:(opp igjen)

Når vi slepp giftig avfall ut i naturen, som ikkje vert brote ned, blir nokre av giftmolekyla tatt opp av t.d. mikroskopiske planter (algar) i havet.

Så blir desse mikroskopiske plantene ete opp av til dømes hoppekreps. Forholdet mellom gift og energi, gjer at gifta aukar forholdsmessig. Det blir ikkje meir gift, men om lag 90% mindre energi i kvart ledd. Så viss ei sild hadde ete hoppekrepsen ville det vere vesentleg meir giftmolekyl den hadde ete, enn dersom den hadde ete plantene. Så når ein sel et silda, og isbjørnen et selen og me skyt isbjørnen for å få mat, får me i oss veldig mykje meir giftmolekyl enn dersom vi hadde ete silda som selen åt. Og dette er opphoping av skadelege stoff i næringskjedene.

Grunnen til at dette er farleg er fordi folk og dyr kan bli ufruktbare og i verste fall tvekjønna. Det einaste me kan gjera er å stoppa desse utsleppa som fører til desse opphopingane.

DDT: (opp igjen) DDT er eit sprøytemiddel som blei brukt til plantevernsmiddel og insektutrydding (blant anna prøvde dei å utrydda malariamyggen). Så viste det seg at naturen ikkje klarte å bryte ned dette giftmiddelet og det hopa seg opp i næringskjedene.

PCB: (opp igjen) PCB er ein hormon-immitator. Det vart brukt i malingproduskjon og plastproduksjon. Men så viste det seg at naturen ikkje klarte å bryte ned dette heller og det hopa seg opp i næringskjedene.
Det er PCB i Stord kommune òg! Dersom du ønskjer å lese meir om akkurat det klikker du her.

Du kan også gå inn å lese meir om DDT og PCB på læremål 3e.

- tilbake til startsida -